Cambria Sports Culture CICEnglish
Pêl-droed Cymru: clybiau, meysydd a chofnodion

Sut dechreuodd hi

Yn y gogledd-ddwyrain y dechreuodd pêl-droed yng Nghymru, o gwmpas Wrecsam a Rhiwabon. Rygbi aeth â’r de gyntaf, a daeth pêl-droed yno’n hwyrach. Dyma’r fersiwn fer, o gyfarfod mewn gwesty yn Wrecsam yn 1876 i’r gynghrair o 16 clwb a ddechreuodd yr haf hwn.

Y Cae Ras, Wrecsam. Mae pêl-droed wedi’i chwarae yma ers 1864.
Y Cae Ras, Wrecsam. Mae pêl-droed wedi’i chwarae yma ers 1864. Eirian Evans / CC BY-SA 2.0

Drafft yw'r testun Cymraeg hwn. Bydd cyfieithydd yn ei wirio cyn i'r wefan fynd yn fyw.

Cyn bod Cymdeithas Bêl-droed Cymru

Y clwb hynaf yng Nghymru yw Wrecsam, a ddechreuwyd yn 1864 gan aelodau o glwb criced y dref oedd eisiau rhywbeth i’w chwarae yn y gaeaf. Defnyddiodd y clwb 1872 am y rhan fwyaf o’i oes a newid i 1864 yn 2012 yn unig, ar ôl i hen adroddiadau papur newydd ddod i’r golwg. Ychydig filltiroedd i’r de, roedd y Derwyddon o Riwabon yn chwarae erbyn dechrau’r 1870au, ac yn 1876 nhw oedd y clwb Cymreig cyntaf i ymgeisio am Gwpan FA Lloegr, er iddyn nhw dynnu’n ôl heb chwarae.

Gwlad rygbi oedd y de. Am ryw ugain mlynedd roedd y rhan fwyaf o bêl-droed Cymru’n cael ei chwarae o fewn ychydig filltiroedd i Wrecsam.

1876: her mewn papur newydd

Ar ddechrau 1876 awgrymodd hysbyseb yn The Field y dylai tîm o Gymru chwarae’r Alban neu Iwerddon ar y cae rygbi. Darllenodd Llewelyn Kenrick, cyfreithiwr o Riwabon, yr hysbyseb a phenderfynu mai pêl-droed ddylai’r gêm fod.

Ar 2 Chwefror 1876 cyfarfu llond llaw o ddynion yng Ngwesty’r Wynnstay Arms yn Wrecsam a sefydlu’r hyn a alwon nhw’n Gymdeithas Bêl-droed Cambria, gydag un dasg ar yr agenda: cael tîm i Glasgow. Ar 25 Mawrth chwaraeodd Cymru eu gêm ryngwladol gyntaf yn Hamilton Crescent, o flaen tua 17,000. Enillodd yr Alban 4–0. Y mis Mai hwnnw, mewn Wynnstay Arms arall, yn Rhiwabon y tro hwn, cytunwyd ar yr enw Cymdeithas Bêl-droed Cymru. Dim ond Lloegr a’r Alban oedd â chymdeithas bêl-droed hŷn.

Daeth saith colled cyn y fuddugoliaeth gyntaf, 1–0 yn erbyn Lloegr yn Blackburn ar 26 Chwefror 1881. John Vaughan sgoriodd.

Cwpan Cymru

Dechreuodd y Gymdeithas ei chwpan ei hun yn 1877–78, yn rhannol er mwyn dod o hyd i chwaraewyr digon da i’r tîm cenedlaethol. Chwaraewyd y rownd derfynol gyntaf ym Mharc Acton yn Wrecsam ar 30 Mawrth 1878, gan nad oedd y Cae Ras ar gael. Gwyliodd tua 1,500 Wrecsam yn curo’r Derwyddon 1–0 gyda gôl gan James Davies reit ar y diwedd. Doedd dim tlws ar y diwrnod. Doedd e ddim yn barod tan y flwyddyn wedyn.

Wedyn cyrhaeddodd y Derwyddon saith rownd derfynol yn olynol, o 1880 i 1886, gan ennill pump. Cwpan Cymru yw’r drydedd gystadleuaeth gwpan hynaf yn y byd ac mae’n dal i gael ei chwarae bob tymor. Enillodd Tref Caernarfon hi am y tro cyntaf yn 2026.

Ysgrifennu’r rheolau

Yn 1886 sefydlodd y pedair cymdeithas Brydeinig Fwrdd Cymdeithas Bêl-droed Ryngwladol (IFAB) i ofalu am Reolau’r Gêm. Mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn dal yn un o’i aelodau parhaol. Mae’r pedair cymdeithas Brydeinig a FIFA yn dal i benderfynu Rheolau’r Gêm rhyngddyn nhw.

Pam mae’r clybiau mawr yn chwarae yn Lloegr

Am y rhan fwyaf o’i hanes doedd gan Gymru ddim cynghrair genedlaethol. Aeth y clybiau mwyaf, y rhan fwyaf ohonyn nhw yn y de, i ble’r oedd y pêl-droed, yn gyntaf i Gynghrair y De ac wedyn i’r Gynghrair Bêl-droed. Chwaraeodd chwe chlwb o Gymru yn y Gynghrair Bêl-droed, yn eu plith Dinas Caerdydd, Dinas Abertawe, Casnewydd, Wrecsam a Merthyr, ynghyd ag Aberdare Athletic yn y 1920au.

Dyna o ble daeth y dyddiau mwyaf. Enillodd Caerdydd Gwpan FA Lloegr yn 1927, yr unig dro iddo adael Lloegr, ac enillodd Abertawe Gwpan y Gynghrair yn 2013. Y gost oedd nad oedd gan Gymru gynghrair genedlaethol iawn tan 1992.

1992 a wedyn

Dechreuodd Cynghrair Cymru yn 1992. Gwrthododd rhai clybiau a oedd yn chwarae yn Lloegr ymuno, a bu’n rhaid iddyn nhw chwarae eu gemau cartref y tu allan i Gymru am gyfnod, nes i achos yn yr Uchel Lys adael iddyn nhw ddod adref. O 1995 cafodd y clybiau yn system Lloegr eu cau allan o Gwpan Cymru. Ystyriodd y Gymdeithas ddod â nhw’n ôl yn 2011, ond fyddai UEFA ddim yn gadael i le Ewropeaidd Cymru fynd i glwb yng nghynghreiriau Lloegr, a rhoddwyd y gorau i’r syniad.

Mae’r gynghrair genedlaethol wedi’i hailadeiladu fwy nag unwaith ers hynny. Y Cymru Premier yw hi bellach, gyda’r Cymru North a’r Cymru South oddi tani a phedair cynghrair Ardal o dan y rheini. Yn 2026–27 aeth y brif adran o 12 clwb i 16.